Nowotwory – dlaczego „naturalnie wyleczył raka” to tragedia

Zanim napiszę cokolwiek, chcę powiedzieć wprost: rozumiem, dlaczego ludzie sięgają po alternatywy przy diagnozie nowotworowej. Chemia, która ma uratować życie, niszczy włosy, wywołuje nudności, odbiera siły. Lekarze mówią w liczbach statystycznych, a człowiek chce mówić o swoim życiu. Ktoś w internecie obiecuje coś cieplejszego, bardziej „ludzkiego”, bez toksyn. Empatia dla tego wyboru jest całkowita. Ale liczby mówią to, co mówią – i przemilczenie ich byłoby nieuczciwością.

Ważne zastrzeżenie na początku: ten artykuł dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy medycyna alternatywna zastępuje leczenie onkologiczne. Stosowanie metod uzupełniających (akupunktura na nudności, medytacja na stres, wsparcie psychologiczne) równolegle z konwencjonalną terapią i po uzgodnieniu z onkologiem jest zupełnie inną sytuacją – i w wielu przypadkach ma sens.

Co mówi medycyna konwencjonalna

Nowotwory złośliwe to nie jedna choroba – to kilkaset różnych chorób o różnym biologii, rokowaniu i odpowiedzi na leczenie. Metody o udowodnionej skuteczności to chirurgia, radioterapia, chemioterapia, immunoterapia, celowana terapia molekularna i hormonoterapia – stosowane w różnych konfiguracjach zależnie od rodzaju, stadium i profilu molekularnego guza. Protokoły leczenia opierają się na dziesiątkach tysięcy pacjentów w randomizowanych badaniach klinicznych i są regularnie aktualizowane przez ESMO, ASCO, NCCN i inne towarzystwa onkologiczne.

Dane, których nie można zignorować

W 2018 roku w Journal of the National Cancer Institute opublikowano analizę Johnson, Park, Gross i Yu (PMID 28922780), porównującą losy 281 pacjentów z czterema najczęstszymi nowotworami (rak piersi, prostata, jelito grube, płuco), którzy wybrali wyłącznie medycynę alternatywną (AM) jako leczenie – z 560 dobranymi parami, które podjęły standardowe leczenie konwencjonalne (CCT).

Wyniki pięcioletniego przeżycia:

• Ogółem: ryzyko zgonu w grupie AM wyższe 2,5-krotnie (HR = 2,50; 95% CI: 1,88–3,27)
• Rak piersi: HR = 5,68 (95% CI: 3,22–10,04) – ponad pięciokrotnie wyższe ryzyko zgonu
• Rak płuca: HR = 2,17 (95% CI: 1,42–3,32)
• Rak jelita grubego: HR = 4,57 (95% CI: 1,66–12,61)

Co ważne: badanie kontrolowało wiek, stadium klinicznej zaawansowania, typ nowotworu i inne zmienne mogące wpływać na rokowanie. To nie jest przypadkowe skupisko – to systematyczna różnica z całą statystyczną mocą recenzowanego badania.

Przykłady historyczne

Steve McQueen – laetryl i koniec w Ciudad Juárez

W 1979 roku Steve McQueen, legenda Hollywood, otrzymał diagnozę złośliwego międzybłoniaka opłucnej – nowotworu o bardzo złym rokowaniu, związanego z ekspozycją na azbest. Konwencjonalna onkologia lat 70. nie oferowała wiele w tym wskazaniu. McQueen podjął leczenie alternatywne: laetrylem (amygdalina, substancja z pestek moreli), megadawkami witamin i dietą, a następnie – podobno po pewnej poprawie samopoczucia – operację w prywatnej klinice w Ciudad Juárez w Meksyku, prowadzonej przez Williama Donalda Kelleya. Zmarł w 1980 roku po operacji usunięcia guza.

Historia McQueena jest złożona: rokowanie przy tym typie nowotworu było złe niezależnie od wyboru terapii. Ale laetryl, substancja o zerowej skuteczności udokumentowanej w badaniach klinicznych, jest aktywnie toksyczny – zawiera cyjanogenną glikozydę rozkładającą się do cyjanowodoru w organizmie. Przegląd Cochrane autorstwa Milazzo i Hornebera (PMID 25918920) konstatuje: „brak dowodów klinicznych potwierdzających leczenie laetrylom lub amygdaliną” i „niezaprzeczalnie negatywny bilans ryzyka i korzyści” ze względu na ryzyko zatrucia cyjankami.

Steve Jobs – cena dziewięciu miesięcy

Historia Steve’a Jobsa jest jeszcze bardziej wymowna, bo dotyczył nowotworu o relatywnie dobrym rokowaniu. Guz neuroendokrynny trzustki (PNET) zdiagnozowany u Jobsa w 2003 roku należał do podtypu o stosunkowo wolnym wzroście – pięcioletnie przeżycie przy wczesnej operacji wynosiło wówczas ponad 60%. Jobs przez dziewięć miesięcy odmawiał operacji, stosując dietę, akupunkturę i ziołolecznictwo. Operację Whipple’a przeprowadzono dopiero w 2004 roku – gdy guz zdążył się rozrosnąć. W 2008 roku pojawiły się przerzuty, w 2009 przeszczep wątroby. Jobs zmarł w 2011 roku. Więcej o tej historii piszę w artykule: Steve Jobs i rak trzustki – koszt wyboru alternatywy.

Dlaczego ludzie wybierają alternatywę

Badania socjologiczne i psychologiczne wskazują na kilka mechanizmów. Lęk przed skutkami ubocznymi chemioterapii i radioterapii – uzasadniony, bo toksyczność jest realna. Poczucie utraty kontroli przy diagnozie nowotworowej – alternatywne terapie często dają poczucie sprawczości i aktywnego uczestnictwa. Doświadczenia bliskich z trudnym leczeniem, które nie zakończyło się sukcesem. Natychmiastowa emocjonalna dostępność narracji o „naturalnym uzdrowieniu” wobec zimnego języka statystyki pięcioletniego przeżycia.

Do tego dochodzi systematyczny bias informacyjny: osoby, które wybrały alternatywę i żyją – mówią o tym. Osoby, które wybrały alternatywę i zmarły – milczą. To sprawia, że w obiegu krążą przede wszystkim „sukcesy”, co tworzy fałszywy obraz skuteczności.

Czerwone flagi – gdy alternatywa zagraża leczeniu

• Każda metoda obiecująca wyleczenie nowotworu bez chirurgii, chemioterapii, radioterapii czy immunoterapii – przy braku wyników z recenzowanych badań klinicznych.
• „Konwencjonalna medycyna chce cię utrzymać chorym” – to element narracji konspiracyjnej, nie argument medyczny.
• Zalecenie odstawienia leków lub rezygnacji z planowanej operacji na rzecz alternatywy.
• Kliniki działające w jurysdykcjach z luźnym prawem (Meksyk, Tajlandia, Niemcy – „kliniki biologiczne”) oferujące terapie niedostępne w Europie Zachodniej lub USA – często dlatego, że nie przeszły weryfikacji regulatorów.

Co jest w porządku – komplementarne, nie alternatywne

Polskie i europejskie towarzystwa onkologiczne dopuszczają stosowanie metod komplementarnych jako wsparcia podczas i po leczeniu onkologicznym – pod warunkiem, że nie kolidują z leczeniem standardowym i są uzgodnione z onkologiem. Akupunktura na nudności poindukowane chemioterapią ma umiarkowane dowody. Medytacja uważności (MBSR) zmniejsza lęk i poprawia jakość życia pacjenta onkologicznego – Zakres metod komplementarnych stosowanych przez pacjentów onkologicznych dokumentuje przegląd Bozza et al. (PMID 26780069) – wskazuje on na konieczność oceny interakcji z leczeniem standardowym. Wsparcie psychologiczne jest integralną częścią nowoczesnej onkologii. To wszystko jest komplementarne – nie alternatywne.

Więcej o tym, jak odróżnić dowody od marketingu medycznego, przeczytasz w: Jak czytać badanie naukowe. Mechanizm testimoniali – dlaczego sukcesy słyszysz, a porażki nie – opisuję w: Testimonials – dlaczego „moja babcia wyleczyła się ziółkami” niczego nie dowodzi.

NCCN i onkologia integracyjna – ADJUNCT to nie ALONE

Krajowa Sieć ds. Raka (NCCN) w USA wydaje corocznie aktualizowane wytyczne dla poszczególnych nowotworów – a od kilku lat osobny dokument NCCN Guidelines: Integrative Medicine. Dokument ten wyraźnie rozróżnia dwa zupełnie różne konteksty stosowania medycyny niekonwencjonalnej. ADJUNCT (uzupełniające) oznacza metody stosowane razem z leczeniem onkologicznym, za wiedzą i zgodą onkologa, w celu zmniejszenia skutków ubocznych lub poprawy jakości życia. ALONE (wyłączne) oznacza rezygnację z konwencjonalnej terapii na rzecz metody alternatywnej – i to jest sytuacja, którą analizuje badanie Johnsona i wsp. z 2018 roku.

Konkluzja NCCN w tym zakresie jest jednoznaczna: żadna z metod komplementarnych nie jest zatwierdzona jako wyłączne leczenie nowotworu złośliwego. Akupunktura, medytacja, masaż, suplementacja witaminą D przy niedoborze – są wymienione jako metody mogące redukowć ból neuropatyczny, nudności i lęk przy leczeniu. Ale zawsze i wyłącznie jako ADJUNCT.

Steve McQueen – szczegóły sprawy

Przypadek Steve’a McQueena zasługuje na więcej niż wzmiankę. Aktor zdiagnozowany w 1979 roku z rozległym złośliwym międzybłoniakiem opłucnej (mesothelioma pleurae) – rodzajem nowotworu bezpośrednio związanym z ekspozycją na azbest, z którego korzystał przy budowie wyścigówek – trafił do rąk Williama Donalda Kelleya, kontrowersyjnego dentysty praktykującego w Teksasie. Kelley stworzył własną „terapię metaboliczną” obejmującą laetryl, megadawki enzymów trzustkowych, diety i lewatywy kawowe.

McQueen leczył się w jego sieci powiązanych klinik – w tym w ośrodku Plaza Santa Maria w Ensenada, Meksyk, gdzie przeprowadzono ostateczną operację chirurgiczną w 1980 roku. Guz był rozległy, ale McQueen przeżył zabieg. Zmarł kilka godzin po operacji, najprawdopodobniej wskutek zatorowości płucnej w jej bezpośrednim następstwie.

Lekarze konwencjonalni wskazują, że przy tak zaawansowanym mięsaku opłucnej rokowanie było złe niezależnie od wyboru. Ale najważniejszy jest kontekst: laetryl jest aktywnie toksyczny – przy hydrolizie przez enzym beta-glukozydazę uwalnia cyjanowodór. Kelley był kilka lat wcześniej pozbawiony prawa do praktykowania stomatologii w Teksasie za graniczące z szarlatanerią twierdzenia. McQueen zapłacił za leczenie kilkaset tysięcy dolarów, które mogły trafić do rodziny. Z nieuleczalną chorobą da się przeżyć godnie przy dobrej opiece paliatywnej – laetryl i lewatywy kawowe nie są opieką paliatywną.

O tym, jak podobny mechanizm zadziałał u Steve’a Jobsa – przy nowotwórze o znacznie lepszym rokowaniu – przeczytasz w artykule: Steve Jobs i rak trzustki – koszt wyboru alternatywy.

Jak rozmawiać z onkologiem o metodach komplementarnych

Pytanie „czy mogę stosować X przy leczeniu?” zadane onkologowi jest zawsze właściwym pytaniem – i zawsze powinno uzyskać odpowiedź, nie zbagatelizowanie. Jeśli onkolog nie zna odpowiedzi, powinna ona brzmieć: „nie wiem, sprawdzę” – a nie „nie zawracaj mi głowy ziołami”. Z drugiej strony: jeżeli ktoś proponuje Ci metodę, która jest lepsza niż chemia, leczy tam, gdzie lekarze się poddali, eliminuje konieczność operacji – to jest sygnał, że wchodzisz na terytorium ALONE. I wtedy liczby z badania Johnsona są bardzo konkretną odpowiedzią na pytanie, co to może oznaczać.

Często zadawane pytania

Przeczytaj też

• Steve Jobs i rak trzustki – koszt wyboru alternatywy
• Testimonials – dlaczego „moja babcia wyleczyła się ziółkami” niczego nie dowodzi
• Jak czytać badanie naukowe – przewodnik dla nie-lekarza